بخش اورژانس؛ خطمقدمی پر از چالش
بخش اورژانس (Emergency Department - ED) بهعنوان دروازهی ورودی بیمارستان، یکی از پیچیدهترین و پرتنشترین محیطهای کاری در حوزه سلامت است. پزشکان و پرستاران شاغل در این بخش، روزانه با حجم عظیمی از بیماران بدحال، شرایط غیرقابلپیشبینی، فشارهای زمانی و تعاملات انسانی چالشبرانگیز روبهرو هستند. این عوامل، آنها را در معرض سطوح بالایی از استرس شغلی قرار میدهد که پیامدهای جدی برای سلامت فردی، کیفیت عملکرد و پایداری نظام سلامت به همراه دارد. در این مقاله، به بررسی جامع مهمترین عوامل استرسزا در بخش اورژانس برای پزشکان و پرستاران بر اساس شواهد علمی روز میپردازیم.
خشونت در محل کار: تهدیدی جدی برای سلامت روان
یکی از برجستهترین و نگرانکنندهترین عوامل استرسزا در بخش اورژانس، خشونت در محل کار (Workplace Violence - WPV) است. پرستاران اورژانس بهعنوان گروهی که بیشترین تماس را با بیماران و همراهان دارند، بالاترین میزان مواجهه با خشونت را تجربه میکنند. مطالعهای بر روی ۱۵۴۰ پرستار اورژانس در ۳۰ بیمارستان چین نشان داد که ۸۵ درصد از آنها حداقل یک بار خشونت در محیط کار را تجربه کردهاند و بین خشونت در محل کار و استرس شغلی ارتباط مستقیم و معناداری وجود دارد (r_s=0.577, P<0.01) . خشونت نهتنها بهصورت فیزیکی، بلکه بهصورت روانی (تهدید، توهین و فحاشی) نیز بروز میکند و این نوع خشونت روانی، شایعترین شکل آن با شیوع ۸۴.۴ درصد گزارش شده است .
تحقیقی دیگر با استفاده از مدل عدمتوازن تلاشپاداش (Effort-Reward Imbalance - ERI) نشان داد که استرس شغلی، نقش میانجیگر قوی در ارتباط بین خشونت در محل کار و سلامت جسمانی پرستاران اورژانس ایفا میکند، بهطوری که ۷۹.۲ درصد از تأثیر کل خشونت بر سلامت، از طریق افزایش استرس شغلی اعمال میشود . این یافته نشان میدهد که خشونت در محیط کار، صرفاً یک رویداد منفرد نیست، بلکه عاملی است که با ایجاد یک سیکل مزمن استرس، سلامت روانی و جسمی کادر درمان را به خطر میاندازد.
سازمان بهداشت جهانی (WHO) نیز در گزارش اخیر خود با عنوان «در خط مقدم، با فضای کم برای نفسکشیدن»، به روایت یک پزشک اورژانس در کرواسی پرداخته که از فحاشی، تهدید و خشونت کلامی بیماران و همراهان بهعنوان یکی از چالشهای روزمره یاد میکند و تأکید دارد که این مسائل، با کمبود شدید نیروی انسانی و بار کاری طاقتفرسا، فضایی از اضطراب و فرسودگی را در بخشهای اورژانس ایجاد کرده است .
بار کاری طاقتفرسا و کمبود نیروی انسانی
بار کاری بالا و کمبود شدید پرستار و پزشک، از دیگر عوامل کلیدی استرسزا در بخش اورژانس محسوب میشود. مطالعهای که در سال ۲۰۲۴ در مجله Frontiers in Public Health منتشر شده، با بررسی سه گروه از پرسنل اورژانس شامل اپراتورهای اورژانس (ED)، پرستاران اورژانس (EN) و جراحان ترومایی (TS)، نشان داد که اپراتورها و پرستاران اورژانس بهطور معناداری استرس روانی و ناهماهنگی عاطفی بیشتری را نسبت به جراحان تجربه میکنند و فشار زمانی، بهعنوان یک استرسزای اصلی برای اپراتورها و جراحان شناسایی شد .
مرور نظاممند دیگری که عوامل مرتبط با تعادل کار-زندگی (Work-Life Balance - WLB) را در میان پرسنل اورژانس بررسی کرده، نشان میدهد که برنامههای کاری شیفتی، کمبود نیروی انسانی و عدمتوازن تلاش-پاداش، از مهمترین موانع برای دستیابی به تعادل کار-زندگی هستند . این مطالعه که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده، تأکید دارد که اختلال در تعادل کار-زندگی، با فرسودگی شغلی، مشکلات خواب، کاهش رضایت شغلی و تمایل به ترک خدمت همراه است و این معضل، بهویژه در میان پزشکان و پرستاران جوان و زنان شیوع بیشتری دارد .
زورگویی و قلدری در محیط کار
زورگویی یا قلدری (Bullying) در محیط کار، پدیدهای است که متأسفانه در بخشهای اورژانس شیوع قابلتوجهی دارد و بهعنوان یکی از منابع پنهان استرس شغلی شناخته میشود. مطالعهای که در سال ۲۰۲۵ در مجله BMC Emergency Medicine منتشر شده، به بررسی رابطه بین قلدری و استرس شغلی در میان ۲۱۱ پرستار اورژانس در ایران پرداخته است. نتایج نشان داد که میانگین استرس شغلی و قلدری در محیط کار در سطح متوسط است و بین تمام ابعاد استرس شغلی با قلدری در محل کار، ارتباط معناداری وجود دارد (P < 0.05) .
یافتههای این مطالعه نشان میدهد که «ابهامات مربوط به درمان» بیشترین امتیاز استرس (۲۱.۳۹) و «تبعیض» کمترین امتیاز (۵.۵۴) را در میان پرستاران داشته است. همچنین، بالاترین امتیاز قلدری مربوط به بُعد «مرتبط با کار» بوده که نشان میدهد بسیاری از رفتارهای قلدرانه، بهصورت پنهان و از طریق تحقیر، بایکوت یا مانعتراشی در انجام وظایف حرفهای بروز میکند . این نوع قلدری که اغلب از سوی همکاران یا سرپرستان اعمال میشود، تأثیری عمیق بر عزتنفس و انگیزه شغلی پرستاران دارد.
عدم قطعیت، فشار زمانی و نبود حمایت
عوامل دیگری مانند عدم قطعیت در فرآیندهای درمانی، فشار زمانی بالا، و نبود حمایت کافی از سوی سرپرستان و سازمان نیز از جمله استرسزاهای مهم در بخش اورژانس هستند. مطالعهای که در سال ۲۰۱۸ در مجله Occupational and Environmental Medicine منتشر شده، نشان میدهد که پزشکان و پرستاران اورژانس در معرض سطح متوسطی از استرس شغلی قرار دارند و مداخلات بهبودیافته که بر فرهنگ سازمانی، نقشهای شغلی و روابط کاری متمرکز هستند، میتوانند بهطور مؤثری این خطر را کاهش دهند .
بر اساس مدل تقاضا-منابع شغلی (Job Demands-Resources - JD-R) که در یک مطالعه مروری دامنهای در سال ۲۰۲۵ استفاده شده است، تقاضاهای شغلی بالا (مانند خشونت، حجم کاری و تعارض کار-زندگی) در کنار کمبود منابع شغلی (مانند حمایت اجتماعی و سازمانی)، مهمترین پیشبینیکنندههای فرسودگی شغلی در میان کارکنان اورژانس هستند . این مطالعه که شامل ۴۷ مقاله معتبر بود، شیوع فرسودگی شغلی را بین ۱۰.۵ تا ۷۰ درصد گزارش کرده و تأکید دارد که پیامدهای این فرسودگی، شامل اختلالات خواب، افسردگی، اضطراب و افزایش تمایل به ترک شغل است .
راهکارهای عملی برای کاهش استرس
با توجه به گستردگی و عمق این چالشها، راهکارهای متعددی برای کاهش استرس شغلی در بخش اورژانس پیشنهاد شده است. یک مطالعه مداخلهای مشارکتی (Participatory Organizational Intervention) که در سال ۲۰۲۵ در مجله BMC Public Health منتشر شده، نشان داد که اجرای برنامههای بهبود مشارکتی که شامل شناسایی استرسزاها توسط خود کارکنان و ارائه راهحلهای ساختاری است، میتواند بهطور حاشیهای اما مؤثر، استرس درکشده را کاهش داده و ابعادی از محیط کار مانند تعادل کار-زندگی و بهرسمیتشناسی سرپرستان را بهبود بخشد .
این مطالعه تأکید میکند که مشارکت کارکنان در فرآیند تصمیمگیری و تغییر، با کاهش بیشتر استرس همراه است و این رویکرد، بهویژه در محیطهای پرتنشی مانند اورژانس که ریشههای استرس عمدتاً ساختاری و سیستمی هستند، از کارایی بالایی برخوردار است .
همچنین، گزارش WHO/Europe بر اساس بزرگترین نظرسنجی از سلامت روان پزشکان و پرستاران در اروپا (MeND)، پیشنهاد میکند که سیستمهای منسجم منتورشیپ و حمایت روانی، بهویژه برای کارکنان تازهکار، میتواند نقش مؤثری در کاهش استرس و جلوگیری از ترک حرفه داشته باشد . بهگفته اما، پزشک اورژانس کروات، «حمایت از سلامت کارکنان مراقبتهای سلامت، جداییناپذیر از محافظت از بیماران است» و این حمایت باید بهصورت ساختاری و نظاممند، نه بهصورت موردی و شانسی، ارائه شود .
جمعبندی
بخش اورژانس، بهعنوان یکی از حساسترین و پرچالشترین محیطهای بالینی، کانون تجمع عوامل استرسزای متعددی است که سلامت روان و جسم پزشکان و پرستاران را تهدید میکند. از خشونت و قلدری در محل کار گرفته تا بار کاری سنگین، کمبود نیروی انسانی، فشار زمانی و فقدان حمایت سازمانی، همگی عواملی هستند که با ایجاد یک سیکل معیوب، به فرسودگی شغلی، افت کیفیت مراقبت و افزایش تمایل به ترک خدمت دامن میزنند.
شواهد علمی نشان میدهد که مداخلات سازمانی مشارکتی، تقویت منتورشیپ، بهبود فرهنگ سازمانی و افزایش حمایت اجتماعی، میتوانند گامهای مؤثری در جهت کاهش این استرسها باشند. با این حال، دستیابی به تغییرات پایدار، نیازمند عزم جدی در سطح سیاستگذاری سلامت و سرمایهگذاری هدفمند بر روی منابع انسانی بهعنوان ارزشمندترین سرمایه نظام سلامت است.