مطالعه جامع خستگی و راهبردهای مقابله در پرستاران شیفت شب چین

✍️ مطالعه جامع خستگی و راهبردهای مقابله در پرستاران شیفت شب چین

پرستاران، به عنوان یکی از اصلی‌ترین ستون‌های نظام سلامت، با چالش‌های متعدد جسمی و روانی در محیط کار روبرو هستند. یکی از مهم‌ترین این چالش‌ها، انجام شیفت‌های شبانه است که می‌تواند تأثیرات عمیقی بر کیفیت زندگی، سلامت فردی و عملکرد حرفه‌ای آن‌ها بگذارد. مطالعه جامع و جدیدی که در ماه مه ۲۰۲۵ در مجله معتبر BMC Nursing منتشر شده است، به بررسی ابعاد مختلف خستگی و راهبردهای مقابله با آن در میان پرستاران شیفت شب چینی پرداخته است. در این مقاله، به مرور دقیق یافته‌های این مطالعه و پیامدهای آن برای سیستم‌های مراقبت بهداشتی خواهیم پرداخت.

اهمیت مطالعه خستگی در پرستاران

شیفت‌های شبانه، اگرچه برای تداوم ارائه خدمات درمانی ضروری هستند، اما بار قابل توجهی بر دوش پرستاران وارد می‌کنند. تخمین زده می‌شود که حدود ۲۰ تا ۲۹ درصد از نیروی کار جهانی در مشاغل شیفتی فعالیت می‌کنند و پرستاران در میان این گروه، از آسیب‌پذیرترین اقشار به شمار می‌روند. خستگی ناشی از این شیفت‌ها نه تنها می‌تواند منجر به کاهش عملکرد شناختی، افزایش خطاهای پزشکی و بروز مشکلات جسمانی مانند اختلالات متابولیک، بیماری‌های قلبی-عروقی و حتی انواع خاصی از سرطان شود، بلکه تأثیرات مخربی بر کیفیت زندگی شخصی و اجتماعی پرستاران نیز دارد. با وجود این آگاهی، هنوز تحقیقات میدانی کافی بر روی جمعیت پرستاران در بخش‌های جراحی و با در نظر گرفتن راهبردهای مقابله‌ای خاص آن‌ها انجام نشده بود که این پژوهش، شکاف مهمی را در این زمینه پر کرده است.

روش‌شناسی مطالعه و جمعیت مورد بررسی

این مطالعه از نوع مقطعی (Cross-Sectional) بوده و در بازه زمانی اکتبر تا دسامبر ۲۰۲۲ میلادی در استان ژجیانگ چین انجام شده است. پژوهشگران با استفاده از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای، پرستاران شاغل در بخش‌های ارتوپدی، جراحی عمومی، جراحی قفسه‌صدری و اورولوژی از ۱۸ بیمارستان مختلف (شامل بیمارستان‌های درجه یک، دو و سه) را مورد بررسی قرار دادند.

• شرکت‌کنندگان: از ۴۴۳ پرستار دعوت‌شده، در نهایت ۳۷۱ پرستار با میانگین سنی ۳۰.۴۶ سال و میانگین سابقه کار ۸.۸۳ سال وارد مطالعه شدند. اکثریت قریب‌به‌اتفاق آن‌ها زن (۹۶.۲۳ درصد) و متأهل (۶۴.۴۲ درصد) بودند و بیش از ۷۰ درصد مدرک کارشناسی داشتند.
• ابزار سنجش: برای اندازه‌گیری خستگی از پرسشنامه معتبر Occupational Fatigue Exhaustion/Recovery Scale (OFER) استفاده شد که خستگی را در سه حیطهٔ خستگی حاد، خستگی مزمن و توانایی بهبودی اندازه‌گیری می‌کند.
• متغیرهای مورد بررسی: علاوه بر نمرات خستگی، اطلاعات دموگرافیک (سن، جنس، وضعیت تأهل، تحصیلات)، سابقه حرفه‌ای، تعداد شیفت‌های شبانه در ماه، ساعات خواب روزانه، تعداد دفعات ورزش در هفته و راهبردهای مقابله فردی (نظیر چرت زدن، مصرف نوشیدنی‌های محرک و غیره) جمع‌آوری شد.

یافته‌های اصلی: سطوح هشداردهنده خستگی

نتایج این پژوهش، تصویر روشنی از وضعیت نگران‌کننده خستگی در میان پرستاران شیفت شب ارائه می‌دهد:

• خستگی مزمن بالاتر از خستگی حاد: میانگین نمره خستگی مزمن (۶۶.۴۱ از ۱۰۰) به طور قابل توجهی بالاتر از خستگی حاد (۵۷.۳۱) بود. این یافته نشان می‌دهد که پرستاران چینی بیش از خستگی موقتی ناشی از یک شیفت، با خستگی پایدار و طولانی‌مدت دست و پنجه نرم می‌کنند که می‌تواند زمینه‌ساز فرسودگی شغلی شود.
• شیوع بالای خستگی مزمن شدید: بیش از ۴۲ درصد از پرستاران، خستگی مزمن در سطح بالا را تجربه می‌کردند. همچنین، ۶۱.۴۶ درصد از آن‌ها سطوح متوسط تا بالای خستگی حاد را گزارش کردند.
• توانایی پایین در بهبودی: میانگین نمره بهبودی (۴۰.۹۸) در سطح پایین تا متوسط قرار داشت و تنها ۰.۸۱ درصد از پرستاران توانایی بهبودی در سطح بالا داشتند. این موضوع نشان می‌دهد که پرستاران فرصت کافی برای بازیابی انرژی بین شیفت‌ها را ندارند.

عوامل مرتبط با خستگی: چه کسانی آسیب‌پذیرترند؟

تحلیل آماری داده‌ها، عوامل مؤثر بر خستگی را به خوبی آشکار ساخت:

• تحصیلات: پرستارانی که تحصیلات بالاتری داشتند (کارشناسی ارشد یا بالاتر)، به طور معنی‌داری خستگی حاد کمتری را تجربه می‌کردند (r = -0.119, p = 0.021). این احتمالاً به دلیل قرارگیری در پست‌های مدیریتی یا کاهش بار کار فیزیکی مستقیم است.
• سن و سابقه کار: خستگی مزمن با افزایش سن (r = -0.116, p = 0.026) و سال‌های سابقه کار (r = -0.121, p = 0.019) رابطه معکوس و معنی‌داری داشت. به عبارت دیگر، پرستاران با تجربه‌تر، مقاومت بیشتری در برابر خستگی مزمن از خود نشان می‌دهند که می‌تواند ناشی از سازگاری بهتر با شرایط کاری و مهارت‌های مدیریت استرس باشد.
• ورزش منظم: یکی از قوی‌ترین عوامل محافظتی در برابر خستگی مزمن، ورزش منظم بود (r = -0.125, p = 0.016). این یافته بر اهمیت فعالیت بدنی به عنوان یک راهبرد کلیدی در مدیریت خستگی تأکید دارد.
• درجه بیمارستان: کار در بیمارستان‌های درجه یک (Tertiary Grade A) با خستگی مزمن کمتر همراه بود (r = -0.109, p = 0.037). این احتمالاً به دلیل دسترسی بهتر به منابع، پشتیبانی بیشتر و امکانات بهتر برای پرستاران در این مراکز است.

نگاهی به راهبردهای مقابله فردی

بخش قابل توجهی از این مطالعه به بررسی روش‌هایی اختصاص دارد که خود پرستاران برای مقابله با خستگی به کار می‌برند. همان‌طور که در جدول زیر مشاهده می‌شود، این راهبردها اغلب ماهیت واکنشی و موقتی دارند:

به نظر می‌رسد که پرستاران چینی به ویژه به مصرف نوشیدنی‌های کافئین‌دار به عنوان یک راهبرد سریع برای افزایش هوشیاری تمایل دارند. مصرف چای شیر که در این مطالعه ۲۳.۲۸ درصد گزارش شده، یک الگوی فرهنگی جالب توجه است، هرچند که محتوای بالای قند و چربی آن، نگرانی‌هایی را در مورد عوارض طولانی‌مدت مانند چاقی و بیماری‌های قلبی-عروقی ایجاد می‌کند.

مقایسه با سایر کشورها: تفاوت در الگوی خستگی

یکی از یافته‌های جالب این پژوهش، مقایسه آن با مطالعات مشابه در سایر نقاط جهان است. در حالی که در آمریکا و عربستان سعودی، سطح خستگی حاد بالاتر از خستگی مزمن گزارش شده بود، در مطالعه حاضر در چین، وضعیت برعکس بود و خستگی مزمن غالب بود. این تفاوت می‌تواند ناشی از سیستم‌های کاری متفاوت، نسبت پرستار به بیمار، فرصت‌های استراحت در حین شیفت، و میزان پشتیبانی سازمانی باشد. همچنین در کره جنوبی، هر دو نوع خستگی در سطوح بالایی گزارش شده‌اند که نشان می‌دهد مسئله خستگی، یک چالش جهانی در حرفه پرستاری است، اما الگوهای آن تحت تأثیر عوامل محلی قرار دارد.

پیامدها برای سیستم‌های مراقبت بهداشتی

یافته‌های این مطالعه، پیامدهای روشنی برای مدیران و سیاست‌گذاران حوزه سلامت دارد:

• نیاز به مداخلات سازمانی: راهبردهای فردی به تنهایی کافی نیستند و نیاز به برنامه‌های جامع مدیریت خستگی در سطح سازمانی احساس می‌شود. این برنامه‌ها می‌توانند شامل بهینه‌سازی برنامه‌های شیفت، افزایش تعداد پرستاران در هر شیفت، ایجاد فضاهای استراحت مناسب، و ارائه آموزش‌های مدیریت استرس باشند.
• توانمندسازی فردی: با توجه به رابطه معکوس بین ورزش و خستگی مزمن، تشویق پرستاران به فعالیت بدنی منظم می‌تواند یک راهبرد کم‌هزینه و مؤثر باشد.
• توجه به گروه‌های پرخطر: پرستاران با تحصیلات پایین‌تر و با سابقه کار کمتر، ممکن است نیاز به حمایت بیشتری داشته باشند. برنامه‌های منتورینگ و آموزش‌های تخصصی می‌تواند به آن‌ها در سازگاری بهتر با شرایط کاری کمک کند.
• بازنگری در مصرف نوشیدنی‌های محرک: با وجود رواج مصرف قهوه و چای، آموزش در مورد مصرف متعادل و آگاهی از عوارض جانبی آن‌ها، به ویژه در مورد نوشیدنی‌های پر قند مانند چای شیر، ضروری به نظر می‌رسد.

نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده

مطالعه جامع حاضر، زنگ خطری جدی را در مورد وضعیت خستگی مزمن در میان پرستاران شیفت شب چینی به صدا در می‌آورد. در حالی که پرستاران با تجربه‌تر و فعال‌تر از نظر بدنی، مقاومت بیشتری نشان می‌دهند، بخش بزرگی از این قشر با سطوح خطرناکی از خستگی مزمن و توانایی پایین در بهبودی مواجه هستند. حرکت از راهبردهای مقابله فردی و واکنشی به سمت مداخلات سازمانی پیشگیرانه و مبتنی بر شواهد، گامی ضروری برای حفظ سلامت این سرمایه‌های ارزشمند نظام سلامت و تضمین ایمنی بیماران است. این مطالعه، با ارائه داده‌های کمّی قوی، مسیر را برای تحقیقات آینده در زمینه طراحی و ارزیابی برنامه‌های مداخله‌ای چندوجهی هموار می‌کند.